Việt Nam hiện là thành viên của hàng loạt hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, RCEP và nhiều hiệp định song phương khác. Trên giấy tờ, các hiệp định này mở ra cơ hội đưa thuế nhập khẩu về 0% cho phần lớn dòng hàng. Nhưng ưu đãi đó không tự động rơi vào tay doanh nghiệp. Chìa khóa để mở kho ưu đãi chính là quy tắc xuất xứ, một bộ tiêu chí xác định hàng hóa có thực sự được coi là có xuất xứ từ nước thành viên hay không. Hiểu và đáp ứng đúng quy tắc xuất xứ là kỹ năng tạo ra khác biệt cạnh tranh rất lớn mà nhiều doanh nghiệp vẫn bỏ qua.
Vì sao cần quy tắc xuất xứ
Nếu không có quy tắc xuất xứ, một quốc gia ngoài hiệp định có thể lợi dụng nước thành viên làm điểm trung chuyển để hưởng thuế ưu đãi, làm vô hiệu hóa toàn bộ thỏa thuận. Quy tắc xuất xứ đặt ra ngưỡng để phân biệt hàng hóa thực sự được sản xuất, chế biến đáng kể trong khu vực với hàng chỉ đi vòng qua đó. Khi đáp ứng tiêu chí và có chứng nhận xuất xứ hợp lệ, doanh nghiệp nhập khẩu ở nước đối tác được hưởng thuế ưu đãi đặc biệt, thường thấp hơn nhiều so với thuế tối huệ quốc thông thường. Khoản chênh lệch thuế này có thể là yếu tố quyết định để thắng thầu hoặc giữ được biên lợi nhuận.
Các tiêu chí xác định xuất xứ phổ biến
Mỗi hiệp định có bộ quy tắc riêng, nhưng nhìn chung dựa trên một số tiêu chí cốt lõi. Hiểu các tiêu chí này giúp doanh nghiệp tự đánh giá hàng của mình có đủ điều kiện hay không trước khi cam kết với khách.
- Xuất xứ thuần túy: áp dụng cho hàng được sinh ra hoặc khai thác toàn bộ tại một nước, như nông sản trồng tại chỗ, khoáng sản khai thác trong nước, thủy sản đánh bắt bởi tàu mang cờ nước đó.
- Chuyển đổi mã số hàng hóa: nguyên liệu nhập từ ngoài khu vực phải trải qua quá trình chế biến đủ để thay đổi mã HS ở một cấp độ nhất định, chứng tỏ đã có biến đổi bản chất.
- Hàm lượng giá trị khu vực: tỷ lệ giá trị tạo ra trong khu vực phải đạt ngưỡng tối thiểu, ví dụ 40%, tính theo công thức trực tiếp hoặc gián tiếp.
- Công đoạn gia công cụ thể: một số ngành như dệt may yêu cầu phải thực hiện công đoạn nhất định, chẳng hạn quy tắc từ vải trở đi của EVFTA hay từ sợi trở đi của CPTPP.
Quy tắc cộng gộp: tận dụng nguyên liệu trong khối
Một công cụ mạnh nhưng ít được khai thác là cộng gộp xuất xứ. Theo nguyên tắc này, nguyên liệu có xuất xứ từ một nước thành viên khác trong cùng hiệp định được tính như nguyên liệu nội địa khi xác định xuất xứ. Nhờ đó, một doanh nghiệp Việt Nam dùng vải có xuất xứ từ Nhật Bản để may áo xuất sang một nước CPTPP vẫn có thể đáp ứng quy tắc xuất xứ, dù vải không sản xuất trong nước. RCEP còn mở rộng phạm vi cộng gộp trên một khu vực rất rộng, tạo điều kiện linh hoạt cho chuỗi cung ứng khu vực châu Á. Doanh nghiệp nên lập bản đồ nguồn nguyên liệu để biết mình đang ở gần ngưỡng đạt chuẩn đến đâu và có thể chuyển dịch nguồn cung sang nước thành viên để vượt ngưỡng.
Chứng nhận xuất xứ và xu hướng tự chứng nhận
Để hưởng ưu đãi, lô hàng cần có chứng nhận xuất xứ phù hợp, ví dụ mẫu C/O do cơ quan có thẩm quyền cấp. Tuy nhiên, xu hướng của các hiệp định thế hệ mới là cho phép doanh nghiệp tự chứng nhận xuất xứ thông qua khai báo trên chứng từ thương mại, giảm thủ tục hành chính. Cơ chế này tiện lợi nhưng đi kèm trách nhiệm cao hơn: doanh nghiệp phải lưu giữ đầy đủ hồ sơ chứng minh xuất xứ trong nhiều năm để phục vụ hậu kiểm. Nếu cơ quan hải quan nước nhập khẩu xác minh và phát hiện khai sai, hàng có thể bị truy thu thuế và doanh nghiệp bị xử phạt, thậm chí mất uy tín dẫn đến bị siết kiểm tra trong các lô sau.
Sai lầm cần tránh khi áp dụng quy tắc xuất xứ
Sai lầm phổ biến nhất là cam kết cấp C/O ưu đãi cho khách trước khi kiểm tra kỹ hàng có thực sự đáp ứng tiêu chí hay không. Sai lầm thứ hai là lưu hồ sơ sơ sài, đến khi bị hậu kiểm thì không chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu. Thứ ba là nhầm lẫn giữa các hiệp định, áp quy tắc của hiệp định này nhưng dùng mẫu chứng nhận của hiệp định khác. Để khai thác hiệu quả, doanh nghiệp nên phân công người chuyên trách theo dõi quy tắc xuất xứ, xây dựng quy trình lưu trữ chứng từ bài bản, và khi sản phẩm có cấu trúc nguyên liệu phức tạp, nên xin ý kiến tư vấn hoặc xác định trước xuất xứ từ cơ quan chức năng để tránh rủi ro về sau.