Khi hai doanh nghiệp ở hai quốc gia chưa từng giao dịch với nhau, niềm tin là thứ xa xỉ. Người bán sợ giao hàng xong không được trả tiền, người mua sợ trả tiền xong không nhận được hàng đúng chất lượng. Thư tín dụng, thường gọi tắt là L/C, ra đời để giải bài toán niềm tin đó bằng cách đưa ngân hàng vào giữa làm bên cam kết thanh toán. Đây là phương thức thanh toán an toàn bậc nhất trong thương mại quốc tế, nhưng cũng phức tạp và đầy cạm bẫy nếu doanh nghiệp không nắm chắc nguyên tắc vận hành của nó.
Cơ chế hoạt động của thư tín dụng
Thư tín dụng là cam kết của ngân hàng phát hành, theo yêu cầu của người mua, sẽ thanh toán cho người bán một số tiền nhất định khi người bán xuất trình bộ chứng từ phù hợp với các điều khoản ghi trong L/C. Quy trình điển hình gồm: người mua đề nghị ngân hàng của mình mở L/C cho người bán hưởng lợi; ngân hàng phát hành chuyển L/C qua ngân hàng thông báo ở nước người bán; người bán giao hàng và lập bộ chứng từ; bộ chứng từ được kiểm tra; nếu phù hợp, ngân hàng thanh toán. Điểm mấu chốt nằm ở chỗ ngân hàng chỉ làm việc với chứng từ, không làm việc với hàng hóa thực tế. Đây là nguyên tắc độc lập, được quy định trong bộ quy tắc UCP 600 mà gần như mọi L/C trên thế giới đều dẫn chiếu.
Nguyên tắc tuân thủ nghiêm ngặt và bộ chứng từ
Hệ quả của nguyên tắc độc lập là một nguyên tắc nghiêm khắc khác: tuân thủ chặt chẽ. Ngân hàng có quyền từ chối thanh toán nếu bộ chứng từ có bất kỳ sai biệt nào so với điều khoản L/C, dù sai biệt đó nhỏ nhặt. Một dấu phẩy đặt sai, tên hàng viết khác đi một chữ, ngày giao hàng trễ một ngày so với quy định, hay số tiền trên hóa đơn lệch vài xu đều có thể khiến bộ chứng từ bị xem là bất hợp lệ. Thực tế ngành cho thấy tỷ lệ bộ chứng từ bị từ chối ở lần xuất trình đầu tiên là rất cao, phần lớn do lỗi sai biệt nhỏ. Vì vậy, người bán phải kiểm tra L/C kỹ lưỡng ngay khi nhận được, và lập chứng từ khớp đến từng chi tiết với nội dung L/C, kể cả khi nội dung đó có lỗi chính tả của người mua.
- Hóa đơn thương mại: mô tả hàng phải giống y hệt mô tả trong L/C, không được diễn giải khác đi.
- Vận đơn: phải đúng loại, đúng người nhận, ghi chú “đã xếp hàng lên tàu” nếu L/C yêu cầu vận đơn đã bốc hàng.
- Chứng nhận xuất xứ và bảo hiểm: phải do đúng cơ quan cấp và đáp ứng đúng mức bảo hiểm, đúng loại tiền.
- Thời hạn xuất trình: nếu L/C không quy định, mặc định là 21 ngày kể từ ngày giao hàng và không muộn hơn ngày hết hạn L/C.
Phân biệt L/C không hủy ngang và L/C xác nhận
Hầu hết L/C ngày nay là loại không hủy ngang, nghĩa là không thể sửa đổi hay hủy bỏ nếu thiếu sự đồng ý của tất cả các bên. Tuy nhiên, cam kết của ngân hàng phát hành chỉ vững chắc khi bản thân ngân hàng đó đáng tin. Nếu người bán lo ngại về uy tín ngân hàng phát hành hoặc rủi ro quốc gia của nước người mua, họ nên yêu cầu một L/C xác nhận. Khi đó, một ngân hàng thứ hai, thường ở nước người bán, thêm cam kết thanh toán độc lập của mình. Người bán có hai lớp bảo đảm, nhưng đổi lại phải chịu thêm phí xác nhận. Quyết định có cần xác nhận hay không phụ thuộc vào mức độ rủi ro chính trị và tín dụng mà người bán đánh giá.
Những cạm bẫy doanh nghiệp Việt thường mắc
Cạm bẫy đầu tiên là chấp nhận L/C với điều khoản bất khả thi, ví dụ yêu cầu một chứng từ do chính người mua ký xác nhận hàng đã nhận, khiến quyền được thanh toán nằm trong tay người mua. Cạm bẫy thứ hai là không để ý đến thời hạn giao hàng và thời hạn xuất trình quá sát nhau, dẫn đến không kịp lập chứng từ. Thứ ba là nhầm lẫn giữa ngày phát hành vận đơn và ngày giao hàng thực tế. Thứ tư, và nguy hiểm nhất, là tâm lý chủ quan cho rằng có L/C là chắc chắn được trả tiền; trên thực tế, L/C chỉ bảo vệ người bán nếu họ lập được bộ chứng từ hoàn hảo. Để hạn chế rủi ro, doanh nghiệp nên rà soát dự thảo L/C trước khi người mua mở chính thức, đề nghị sửa ngay những điều khoản khó thực hiện, và nếu cần, thuê dịch vụ kiểm tra chứng từ chuyên nghiệp trước khi xuất trình cho ngân hàng.