Với những doanh nghiệp thường xuyên làm hàng như SMICO Trading, tốc độ thông quan quyết định rất nhiều đến chi phí và uy tín giao hàng. Một tờ khai được phân vào luồng xanh có thể hoàn tất trong vài phút, trong khi một tờ khai luồng đỏ có thể kéo dài cả ngày, phát sinh phí lưu bãi và làm chậm cả dây chuyền phía sau. Hiểu rõ cách hệ thống hải quan điện tử vận hành và chủ động chuẩn bị hồ sơ là cách hiệu quả nhất để kiểm soát thời gian và chi phí cho mỗi lô hàng.
Hệ thống hải quan điện tử vận hành ra sao
Việt Nam thực hiện thủ tục hải quan chủ yếu qua hệ thống thông quan tự động, thường được gọi là VNACCS/VCIS. Doanh nghiệp khai báo dữ liệu điện tử qua phần mềm đầu cuối, hệ thống tiếp nhận, kiểm tra và tự động phản hồi kết quả phân luồng cho từng tờ khai. Toàn bộ quá trình được số hóa, giảm đáng kể việc tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và công chức hải quan, qua đó rút ngắn thời gian và tăng tính minh bạch.
Trước khi truyền tờ khai chính thức, người khai cần chuẩn bị đầy đủ bộ dữ liệu: thông tin người xuất khẩu và nhập khẩu, mã HS, trị giá hải quan, xuất xứ, số lượng, trọng lượng, điều kiện giao hàng, phương thức thanh toán và các chứng từ đi kèm. Chỉ một trường thông tin nhập sai định dạng, chẳng hạn đơn vị tính không khớp hoặc mã loại hình không phù hợp, cũng có thể khiến tờ khai bị từ chối hoặc bị đưa vào diện kiểm tra kỹ hơn.
Ba luồng phân loại và ý nghĩa của chúng
Sau khi tiếp nhận tờ khai, hệ thống phân loại kết quả thành ba luồng, thường được gọi theo màu:
- Luồng xanh: tờ khai được thông quan mà không cần kiểm tra chi tiết hồ sơ giấy hay kiểm tra thực tế hàng hóa. Đây là mức thuận lợi nhất, dành cho các lô hàng và doanh nghiệp có mức độ rủi ro thấp.
- Luồng vàng: cơ quan hải quan kiểm tra chi tiết bộ hồ sơ, đối chiếu chứng từ với nội dung khai báo, nhưng chưa mở kiểm tra thực tế hàng hóa. Nếu hồ sơ đầy đủ và nhất quán, lô hàng sẽ được thông quan sau bước này.
- Luồng đỏ: hàng hóa bị kiểm tra thực tế, gọi là kiểm hóa, bên cạnh việc kiểm tra hồ sơ. Đây là mức kiểm soát cao nhất và tốn thời gian nhất, đòi hỏi doanh nghiệp bố trí nhân sự, phương tiện để xuất trình và mở kiểm hàng.
Việc phân luồng không hoàn toàn ngẫu nhiên. Hệ thống áp dụng nguyên tắc quản lý rủi ro, kết hợp giữa đặc điểm mặt hàng, lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp, chính sách quản lý chuyên ngành và cả yếu tố lựa chọn kiểm tra xác suất. Vì vậy, doanh nghiệp không thể loại bỏ hoàn toàn khả năng bị luồng đỏ, nhưng hoàn toàn có thể giảm tần suất bằng cách nâng cao mức độ tuân thủ.
Vì sao một tờ khai bị đưa vào luồng đỏ
Có nhiều nguyên nhân khiến tờ khai rơi vào diện kiểm tra thực tế. Thứ nhất là mặt hàng thuộc nhóm có rủi ro cao, ví dụ hàng dễ gian lận về trị giá, hàng có thuế suất cao, hàng thuộc diện quản lý chuyên ngành hoặc có nguy cơ về sở hữu trí tuệ. Thứ hai là bản thân doanh nghiệp có lịch sử vi phạm, từng bị phát hiện khai sai, hoặc là doanh nghiệp mới thành lập chưa có bề dày tuân thủ.
Thứ ba, và rất phổ biến, là sự thiếu nhất quán trong dữ liệu khai báo. Khi trị giá khai thấp bất thường so với mặt bằng của mặt hàng cùng loại, khi mô tả hàng hóa mơ hồ không đủ để xác định mã HS, hoặc khi thông tin trên tờ khai lệch với chứng từ như hóa đơn thương mại và vận đơn, hệ thống và công chức hải quan có lý do để tăng mức kiểm tra. Ngoài ra, yếu tố kiểm tra xác suất vẫn luôn tồn tại để bảo đảm tính răn đe chung.
Chuẩn bị hồ sơ để hạn chế bị kiểm tra
Kinh nghiệm thực tế cho thấy phần lớn rắc rối đến từ khâu chuẩn bị chứng từ chứ không phải từ bản thân hàng hóa. Để giảm rủi ro, doanh nghiệp nên chú ý một số điểm sau:
- Bảo đảm sự trùng khớp tuyệt đối giữa tờ khai, hóa đơn thương mại, phiếu đóng gói, vận đơn và chứng từ xuất xứ về tên hàng, số lượng, trọng lượng và trị giá.
- Mô tả hàng hóa đầy đủ và cụ thể, nêu rõ chất liệu, công dụng, model hoặc thông số kỹ thuật, thay vì chỉ ghi tên chung chung.
- Khai trị giá hải quan trung thực, có hồ sơ chứng minh giá thực thanh toán để sẵn sàng giải trình khi được yêu cầu tham vấn giá.
- Xác định trước các mặt hàng thuộc diện kiểm tra chuyên ngành để chuẩn bị giấy phép, kết quả kiểm tra chất lượng trước khi mở tờ khai, tránh bị dừng thông quan.
Việc xây dựng một bộ hồ sơ mẫu chuẩn hóa cho từng nhóm mặt hàng, kèm danh mục kiểm tra trước khi truyền tờ khai, giúp giảm rõ rệt sai sót do con người. Ở SMICO, mỗi lô hàng đều được rà soát chéo giữa nhân viên chứng từ và người phụ trách trước khi bấm nút gửi.
Xử lý khi tờ khai bị luồng đỏ
Khi tờ khai đã bị phân vào luồng đỏ, điều quan trọng là phối hợp nhanh và minh bạch. Doanh nghiệp cần bố trí nhân sự có mặt tại địa điểm kiểm hóa, chuẩn bị phương tiện để hạ hàng, mở container và sắp xếp lại hàng sau kiểm tra. Bộ chứng từ gốc cần sẵn sàng để đối chiếu, và người phụ trách nên nắm chắc thông tin hàng hóa để giải trình rõ ràng khi công chức hải quan đặt câu hỏi.
Nếu kết quả kiểm tra thực tế phù hợp với khai báo, lô hàng sẽ được thông quan. Ngược lại, nếu phát hiện sai lệch, doanh nghiệp cần hợp tác để làm rõ, khai bổ sung hoặc điều chỉnh theo quy định. Cách ứng xử chuyên nghiệp trong những lần kiểm hóa, cùng với lịch sử khai báo trung thực, sẽ dần cải thiện mức độ tuân thủ và giúp doanh nghiệp được phân luồng thuận lợi hơn ở những lô hàng sau. Nói cách khác, giảm luồng đỏ không phải là mẹo tình thế, mà là kết quả của một quá trình xây dựng uy tín tuân thủ bền bỉ và có kỷ luật.