Với một doanh nghiệp thương mại quốc tế như SMICO Trading, lợi nhuận của cả một thương vụ đôi khi mỏng hơn cả biên độ dao động tỷ giá trong vài tuần chờ hàng về hoặc chờ thanh toán. Một hợp đồng nhập khẩu tính bằng đô la Mỹ hay euro, nếu tỷ giá biến động bất lợi trong khoảng thời gian từ lúc chốt giá đến lúc trả tiền, có thể bào mòn toàn bộ phần lãi mà đội kinh doanh đã vất vả thương lượng. Quản trị rủi ro tỷ giá vì thế không phải là việc của riêng phòng tài chính, mà là một phần trong bài toán lợi nhuận của mỗi đơn hàng.
Rủi ro tỷ giá phát sinh từ đâu
Rủi ro tỷ giá xuất hiện bất cứ khi nào có độ trễ về thời gian giữa lúc doanh nghiệp cam kết một khoản tiền bằng ngoại tệ và lúc thực sự thu hoặc chi khoản tiền đó. Nhà nhập khẩu ký hợp đồng hôm nay nhưng ba tháng sau mới thanh toán; trong ba tháng ấy, nếu đồng nội tệ mất giá so với ngoại tệ, số tiền phải bỏ ra quy đổi sẽ nhiều hơn dự tính ban đầu. Nhà xuất khẩu lại chịu rủi ro ngược lại: khi thu ngoại tệ về mà ngoại tệ mất giá, số nội tệ nhận được sẽ ít đi.
Trong tài chính doanh nghiệp, người ta thường phân biệt ba dạng rủi ro tỷ giá. Rủi ro giao dịch gắn với các khoản phải thu, phải trả bằng ngoại tệ đã phát sinh và sẽ được thanh toán trong tương lai gần. Rủi ro chuyển đổi liên quan đến việc quy đổi báo cáo tài chính của các khoản mục ngoại tệ về đồng tiền hạch toán. Rủi ro kinh tế mang tính dài hạn hơn, phản ánh tác động của biến động tỷ giá đến sức cạnh tranh và dòng tiền tương lai của doanh nghiệp. Với doanh nghiệp thương mại, rủi ro giao dịch thường là mối lo trực tiếp và cấp bách nhất.
Đo lường mức độ phơi nhiễm trước khi phòng ngừa
Không thể quản trị thứ mình chưa đo lường. Bước đầu tiên là lập bảng theo dõi trạng thái ngoại tệ ròng: tổng các khoản phải trả bằng từng loại ngoại tệ trừ đi tổng các khoản phải thu cùng loại, theo từng mốc thời gian đáo hạn. Một doanh nghiệp vừa nhập vừa xuất bằng cùng một đồng tiền có thể tự cân bằng một phần, chỉ phần chênh lệch mới thực sự chịu rủi ro cần xử lý.
Ví dụ, nếu trong quý tới SMICO phải thanh toán 500.000 đô la tiền hàng nhập và đồng thời sẽ thu về 200.000 đô la từ một hợp đồng xuất, thì trạng thái phơi nhiễm ròng chỉ là 300.000 đô la ở chiều phải trả. Việc phòng ngừa nên tập trung vào con số ròng này, thay vì xử lý riêng lẻ từng hợp đồng, để tránh chi phí không cần thiết.
Các công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá
Doanh nghiệp có thể lựa chọn nhiều công cụ, tùy khẩu vị rủi ro và điều kiện tiếp cận sản phẩm ngân hàng:
- Hợp đồng kỳ hạn: doanh nghiệp thỏa thuận với ngân hàng mua hoặc bán ngoại tệ tại một tỷ giá cố định cho một ngày trong tương lai. Đây là công cụ phổ biến và dễ hiểu nhất, giúp khóa chặt chi phí và loại bỏ bất định, đổi lại doanh nghiệp không được hưởng lợi nếu tỷ giá diễn biến theo hướng có lợi.
- Quyền chọn ngoại tệ: doanh nghiệp trả một khoản phí để có quyền, nhưng không bắt buộc, mua hoặc bán ngoại tệ ở mức giá định trước. Công cụ này bảo vệ trước biến động bất lợi mà vẫn giữ cơ hội hưởng lợi khi tỷ giá thuận lợi, nhưng chi phí phí quyền chọn cần được cân nhắc.
- Hợp đồng hoán đổi: kết hợp mua và bán ngoại tệ ở hai thời điểm khác nhau, thường dùng để quản lý dòng tiền ngoại tệ theo kỳ hạn khác nhau.
- Điều khoản chia sẻ rủi ro tỷ giá trong hợp đồng: hai bên mua bán thỏa thuận cơ chế điều chỉnh giá khi tỷ giá vượt một biên độ nhất định, san sẻ rủi ro thay vì để một bên gánh toàn bộ.
Những biện pháp phòng ngừa tự nhiên
Bên cạnh công cụ tài chính, doanh nghiệp nên tận dụng các biện pháp phòng ngừa tự nhiên vốn ít tốn kém hơn. Cách đơn giản nhất là cân đối dòng tiền cùng loại ngoại tệ: cố gắng để khoản thu và khoản chi bằng cùng một đồng tiền bù trừ cho nhau về cả giá trị lẫn thời điểm. Doanh nghiệp cũng có thể mở và duy trì tài khoản ngoại tệ để giữ nguồn thu ngoại tệ và dùng chính nguồn đó thanh toán các khoản chi, tránh phải quy đổi qua lại nhiều lần.
Một hướng khác là đàm phán đồng tiền thanh toán ngay từ khâu ký hợp đồng. Nếu có thể thỏa thuận thanh toán bằng đồng tiền mà doanh nghiệp có nguồn thu tương ứng, hoặc bằng đồng nội tệ, mức độ phơi nhiễm sẽ giảm đáng kể. Rút ngắn kỳ hạn thanh toán, đẩy nhanh vòng quay đơn hàng cũng giúp thu hẹp khoảng thời gian chịu rủi ro.
Xây dựng chính sách và kỷ luật thực thi
Quản trị tỷ giá chỉ hiệu quả khi được đưa vào một chính sách rõ ràng thay vì xử lý theo cảm tính từng lần. Chính sách này nên quy định tỷ lệ phòng ngừa tối thiểu cho từng loại phơi nhiễm, ngưỡng giá trị bắt buộc phải phòng ngừa, thẩm quyền phê duyệt và cách theo dõi kết quả. Điều quan trọng cần nhấn mạnh là mục tiêu của phòng ngừa là bảo vệ biên lợi nhuận đã tính toán, chứ không phải đầu cơ để kiếm lời từ tỷ giá.
Một nguyên tắc lành mạnh là chốt biên lợi nhuận ngay khi ký hợp đồng bằng một công cụ phòng ngừa phù hợp, thay vì chờ đợi và hy vọng tỷ giá diễn biến theo ý mình. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ chưa quen sử dụng công cụ phái sinh, có thể bắt đầu từ những sản phẩm đơn giản như hợp đồng kỳ hạn cho các đơn hàng giá trị lớn, đồng thời trao đổi thường xuyên với ngân hàng để được tư vấn. Khi tỷ giá được kiểm soát, đội kinh doanh có thể tự tin báo giá và cam kết giao hàng mà không phải nơm nớp lo phần lãi bị cuốn trôi bởi những biến động nằm ngoài tầm kiểm soát.